Donald Horton & R. Richard Wohl - Góc nhìn từ chuyên gia: Giải mã "mối quan hệ cận xã hội" và sự si mê thần tượng của tuổi teen

Chào các mẹ, lại là Suzan đây.

Có bao giờ mẹ cảm thấy hoang mang, thậm chí là tức giận khi thấy con gái khóc nức nở trùm chăn bỏ bữa chỉ vì một thần tượng Hàn Quốc công bố hẹn hò? Hay cậu con trai bỗng dưng nổi đóa, sẵn sàng cãi lại cả nhà để bảo vệ một streamer (người phát trực tiếp trên mạng) mà con chưa từng gặp mặt? Những lúc ấy, chúng ta rất dễ buông lời phán xét: "Toàn là những mối quan hệ ảo tưởng, tốn thời gian vô bổ!". Nhưng các mẹ ơi, hãy hít một hơi thật sâu và thả lỏng vai xuống nhé. Hôm nay, Susan muốn giới thiệu với các mẹ hai nhà nghiên cứu Donald Horton và R. Richard Wohl. Những nghiên cứu từ thập niên 50 của họ sẽ giúp chúng ta nhận ra rằng, tình cảm con dành cho những người xa lạ ấy là những rung động tâm lý hoàn toàn có thật. Hiểu được điều này, chúng ta sẽ thôi phán xét và biết cách bước vào thế giới nội tâm của con bằng sự thấu cảm bao dung nhất.

Richard Wohl (1921 – November 15, 1957)

Donald Horton và R. Richard Wohl là hai nhà nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực xã hội học và tâm thần học. Vào năm 1956, họ đã đặt nền móng vĩ đại cho ngành tâm lý học truyền thông khi lần đầu tiên đưa ra khái niệm "Parasocial Interaction" (Tương tác cận xã hội) để giải thích cách con người phát triển những gắn kết cảm xúc sâu sắc với các nhân vật công chúng thông qua các phương tiện truyền thông.

Dưới đây là hai góc nhìn cốt lõi từ Horton và Wohl sẽ giúp mẹ giải mã "mối quan hệ đặc biệt" này của con:

1. Mối quan hệ cận xã hội (Parasocial Relationship) – "Chiếc gương cảm xúc một chiều"

Horton và Wohl chỉ ra rằng, thông qua các phương tiện truyền thông, các nhân vật công chúng tạo ra một "ảo giác về sự thân mật" (illusion of intimacy). Khán giả (ở đây là các bạn teen) cảm thấy mình vô cùng thấu hiểu, đồng cảm và kết nối sâu sắc với người đó, dù trên thực tế, người đó hoàn toàn không biết đến sự tồn tại của khán giả. Đây chính là bản chất của khái niệm "Parasocial Relationship" – thường được dịch là "mối quan hệ cận xã hội" (đôi khi được một số tài liệu gọi một cách hình ảnh là "ký sinh xã hội" vì nó là mối quan hệ bám rễ một chiều). Trái với suy nghĩ của nhiều người rằng đây là biểu hiện của bệnh lý, Horton và Wohl khẳng định đây là phản ứng tâm lý hoàn toàn bình thường của những người khỏe mạnh.

👉 Góc nhìn từ Emotion Station: Mẹ hãy tưởng tượng tình cảm của con giống như việc con đang đứng trước một "chiếc gương một chiều". Dù người bên kia không nhìn thấy con, nhưng những nụ cười, giọt nước mắt và sự trung thành của con ở bên này gương là thật 100%. Trong thực hành Khai vấn Tỉnh thức, mẹ học cách buông bỏ sự phán xét đúng/sai hay thật/ảo. Thay vì mắng mỏ: "Người ta có biết con là ai đâu mà con phải khóc!", mẹ hãy lùi lại một nhịp và xác nhận cảm xúc của con: "Mẹ thấy con đang rất buồn vì tin tức của anh ấy. Mẹ ở đây nếu con muốn chia sẻ nhé". Khi mẹ tôn trọng cảm xúc của con, "chiếc gương một chiều" ấy sẽ không trở thành bức tường ngăn cách hai mẹ con.

(Mẹ có thể tham khảo thêm bài viết: Tôn trọng thế giới của con: Khi thần tượng là điểm tựa tinh thần của tuổi teen, tại Góc Đồng Hành cùng con tuổi Teen trên blog Emotion Station nhé).

2. Chức năng bù đắp và định hình bản ngã – "Sân tập dượt giao tiếp an toàn"

Hai nhà nghiên cứu giải thích rằng, những mối quan hệ cận xã hội này cung cấp cho con người một lợi ích tâm lý to lớn: Nó mang lại cảm giác thuộc về một cộng đồng và sự thỏa mãn cảm xúc mà không phải chịu rủi ro bị từ chối như trong các mối quan hệ đời thực. Đối với lứa tuổi vị thành niên, khi cái tôi vô cùng mong manh và dễ bị tổn thương bởi bạn bè đồng trang lứa, các nhân vật truyền thông trở thành những "người bạn" an toàn tuyệt đối để các em thử nghiệm những vai trò, giá trị và hệ tư tưởng mới.

👉 Góc nhìn từ Emotion Station: Tuổi teen là độ tuổi con khao khát kết nối nhưng cũng sợ hãi sự phán xét nhất. Tình yêu dành cho thần tượng chính là một "sân tập dượt an toàn" để con thực hành cách yêu thương, cách trung thành và cả cách đối diện với sự mất mát (khi thần tượng giải nghệ hay có lỗi lầm). Thay vì cấm đoán, mẹ có thể biến điều này thành chiếc cầu nối tuyệt vời. Hãy thử hỏi con bằng sự tò mò chân thành: "Mẹ thấy YouTuber này có cách nói chuyện rất cuốn hút, điều gì ở bạn ấy làm con thích nhất?". Rất có thể, những phẩm chất con ngưỡng mộ ở thần tượng (sự nỗ lực, tính hài hước, hay sự dũng cảm bứt phá) chính là những giá trị mà con đang muốn xây dựng cho chính mình.

(Để cùng con khám phá điều này, mẹ hãy đọc thêm bài viết: Cùng con khám phá bản ngã qua những hình mẫu thần tượng, nhé).

---

📚Tủ sách khuyên đọc:

Vì Donald Horton và R. Richard Wohl là những nhà nghiên cứu học thuật của thế kỷ trước, họ không xuất bản các cuốn sách tâm lý đại chúng. Tuy nhiên, nếu mẹ muốn tìm về cội nguồn của khái niệm này, Susan xin giới thiệu bài báo khoa học kinh điển nhất của họ:

• Bài viết khoa học: "Mass Communication and Para-Social Interaction: Observations on Intimacy at a Distance" (Tạm dịch: Truyền thông đại chúng và Tương tác cận xã hội: Những quan sát về sự thân mật từ xa) - Đăng trên tạp chí danh giá Psychiatry (Năm 1956). Nếu mẹ cần tìm đọc có thể gửi email cho Suzan, mình sẽ gửi file PDF cho mẹ nhé.

  • Tóm tắt: Đây là tài liệu "khai sinh" ra khái niệm tương tác cận xã hội, lý giải tường tận và vô cùng thú vị về cách các chương trình truyền hình và radio thời bấy giờ đã đánh lừa bộ não con người, khiến chúng ta tin rằng những người trong màn hình thực sự là những người bạn tri kỷ của mình.

---

Các tài liệu, trích dẫn và hình ảnh trong Thư viện này thuộc bản quyền của các tác giả gốc và được Emotion Station chia sẻ hoàn toàn vì mục đích giáo dục, cung cấp thông tin phi thương mại. Nếu có bất kỳ vấn đề nào liên quan đến bản quyền, xin vui lòng liên hệ trực tiếp với Susan.