C. Robert Cloninger - Góc nhìn từ Chuyên gia: Giải mã sự khác biệt tính cách ở tuổi teen

Susan Phan
5 days ago
9 min read

Chào các mẹ, Susan đây.

Có bao giờ các mẹ nhìn con mình và thắc mắc: "Tại sao cùng một mẹ sinh ra, cùng một cách nuôi dạy, mà anh em chúng lại khác nhau đến thế?". Một đứa thì luôn cẩn trọng, khép kín; đứa kia lại ưa mạo hiểm, thích những điều mới mẻ. Đôi khi, chúng ta vô tình rơi vào cái bẫy tự phán xét, tự hỏi mình đã sai ở đâu, hay bực dọc vì sao con không được "như con nhà người ta". Hôm nay, chúng ta hãy cùng hít một hơi thật sâu, pha một tách trà ấm và lắng nghe những góc nhìn từ Tiến sĩ C. Robert Cloninger. Những nghiên cứu của ông sẽ giúp các mẹ trút bỏ được gánh nặng của sự kỳ vọng, để thực sự chuyển từ phán xét sang thấu cảm trọn vẹn với đứa trẻ của mình.

Tiến sĩ C. Robert Cloninger là một bác sĩ tâm thần học và nhà di truyền học xuất chúng, hiện là Giáo sư danh dự tại Đại học Washington ở St. Louis. Cống hiến vĩ đại nhất của ông là xây dựng "Mô hình Sinh - Tâm - Xã hội" (Biopsychosocial model) về nhân cách, giúp giới khoa học và chúng ta bóc tách rõ ràng: đâu là phần tính cách do "trời sinh" (ADN), và đâu là phần được nhào nặn bởi môi trường sống.

Dưới đây là hai khái niệm nền tảng trong nghiên cứu của ông giúp chúng ta thấu hiểu con cái mình hơn:

1. Khí chất (Temperament) – "Bản thiết kế móng nhà có sẵn"

Theo Tiến sĩ Cloninger, "Khí chất" là những phản ứng cảm xúc cốt lõi mang tính sinh học và di truyền, thường bộc lộ từ rất sớm và ít thay đổi theo thời gian. Ông chia khí chất thành các nhóm như: Né tránh tổn hại (Harm avoidance - hay lo âu, cẩn thận), Tìm kiếm sự mới mẻ (Novelty seeking - bốc đồng, tò mò), Phụ thuộc phần thưởng (Reward dependence - nhạy cảm, thích được công nhận), và Sự kiên trì (Persistence). Đây là nền tảng hệ thần kinh, quy định cách con bạn tự động phản ứng với thế giới xung quanh trước cả khi chúng kịp suy nghĩ logic.

A. Tìm kiếm sự mới mẻ (Novelty Seeking) – "Chân ga thích phiêu lưu"

Chiều kích này liên quan mật thiết đến hệ thống Dopamine – hormone của sự hưng phấn và khao khát. Những đứa trẻ có chỉ số này cao thường rất tò mò, thích khám phá, phản ứng nhanh nhạy nhưng cũng dễ bốc đồng, dễ cả thèm chóng chán và hay phá vỡ quy tắc.

Góc nhìn thấu cảm: Nếu con mẹ là người lúc nào cũng thích những trò mạo hiểm, hay thay đổi sở thích (hôm nay đòi học đàn, mai lại đòi học võ), hay dễ đưa ra những quyết định liều lĩnh, đừng vội dán nhãn con là "nổi loạn" hay "hư hỏng". Thực chất, não bộ của con đang liên tục khao khát những kích thích mới. Thay vì cấm đoán cực đoan (khiến con đạp ga mạnh hơn), mẹ hãy là người thiết kế những "đường đua an toàn" để con được xả bớt năng lượng khám phá này một cách lành mạnh.

B. Né tránh tổn hại (Harm Avoidance) – "Chiếc chuông báo động nhạy cảm"

Diễn giải khoa học: Chịu ảnh hưởng bởi hệ thống Serotonin, đây là thước đo sự thận trọng, hay lo âu, nhút nhát và sợ hãi trước những điều chưa biết.

Góc nhìn thấu cảm: Ví dụ như Tom nhà Susan, con là một cậu bé có thiên hướng "Né tránh tổn hại" khá rõ rệt. Thay vì ra ngoài tụ tập ồn ào hay lao vào những rủi ro tuổi teen, con thích thu mình lại trong góc phòng với chiếc bảng vẽ Wacom để đắm chìm vào không gian thiết kế 3D. Trước đây, đôi lúc Susan dễ lo lắng sợ con quá khép kín hay thụ động. Nhưng khi hiểu về khí chất, Susan nhận ra đó chỉ là cách hệ thần kinh của con thiết lập ranh giới an toàn. Con không "bất thường", con chỉ đang tự bảo vệ và sạc lại năng lượng theo cách của riêng mình. Ép một đứa trẻ nhóm này phải bạo dạn ngay lập tức chẳng khác nào kéo còi báo động trong đầu chúng.

C. Phụ thuộc phần thưởng (Reward Dependence) – "Chiếc ăng-ten dò sóng yêu thương"

Diễn giải khoa học: Liên kết với hệ thống Norepinephrine, chiều kích này thể hiện mức độ nhạy cảm của trẻ với các tín hiệu xã hội, sự công nhận và sự gắn kết với người khác.

Góc nhìn thấu cảm: Trẻ có chỉ số này cao cực kỳ ấm áp, giàu tình cảm và rất muốn làm vui lòng người khác. Nhưng nhược điểm là con vô cùng nhạy cảm với sự chối bỏ, lời chỉ trích, và rất dễ bị áp lực đồng trang lứa (peer pressure) thao túng vì khao khát được thuộc về một nhóm nào đó. Biết được điều này, mẹ sẽ hiểu vì sao đôi khi chỉ một câu chê bai vu vơ của mẹ lại khiến con suy sụp cả ngày. Với những em bé này, sự ghi nhận và vòng tay ấm áp của gia đình chính là liều thuốc giải độc mạnh nhất trước những áp lực xã hội ngoài kia.

D. Sự kiên trì (Persistence) – "Động cơ chạy đường dài"

Diễn giải khoa học: Đây là khả năng duy trì hành vi và nỗ lực ngay cả khi gặp mệt mỏi, thất vọng hoặc không có phần thưởng ngay trước mắt.

Góc nhìn thấu cảm: Có những đứa trẻ có thể ngồi giải một bài toán khó suốt 3 tiếng không nản, nhưng cũng có những trẻ chỉ 15 phút là gục ngã. Nếu con mẹ có sự kiên trì bẩm sinh thấp, xin đừng vội mắng con là "kém cỏi" hay "lười biếng". Hệ thần kinh của con chỉ đơn giản là cạn năng lượng nhanh hơn khi gặp bế tắc. Mẹ có thể giúp con bằng cách chia nhỏ mục tiêu, dạy con cách nghỉ ngơi rồi quay lại, thay vì bắt con phải gồng mình như những chiếc "động cơ đường dài" khác.

👉 Lời nhắn nhủ từ Emotion Station:

Mẹ thấy đó, 4 chiều kích khí chất này trộn lẫn vào nhau theo những tỷ lệ khác nhau, tạo nên hàng tỷ phiên bản độc nhất vô nhị trên thế giới. Nhận diện khí chất của con là bước đầu tiên để chúng ta thực hành sự Buông bỏ (Letting Go). Chúng ta buông bỏ đi hình mẫu đứa con lý tưởng trong đầu mình, để thực sự nhìn thấy và chấp nhận đứa trẻ bằng xương bằng thịt đang đứng trước mặt.

Chúng ta không thể biến một bông dương xỉ thành hoa hướng dương, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể trở thành những người làm vườn tĩnh thức, cung cấp đúng lượng nước và ánh sáng để bông dương xỉ ấy vươn lên xanh tốt nhất!

2. Tính cách (Character) – "Nội thất linh hoạt bên trong"

Chúng ta đã cùng nhau "giải phẫu" 4 nhóm Khí chất (Temperament) – thứ vốn được coi là "bản thiết kế móng nhà" đã được định hình sẵn trong hệ thần kinh của các con từ khi chào đời. Nhiều mẹ đã thở phào nhẹ nhõm khi hiểu ra, nhưng rồi lại trăn trở: "Vậy chẳng lẽ con sinh ra hay lo âu, nhút nhát, hay bốc đồng thì sau này sẽ mãi mãi là người như thế sao? Mẹ phải làm gì để giúp con đây?"

Các mẹ hãy nhấp một ngụm trà ấm và thả lỏng nhé. Tiến sĩ C. Robert Cloninger đã mang đến một tin vô cùng tốt lành: Dù "móng nhà" (Khí chất) có ra sao, thì "ngôi nhà" (Tính cách - Character) được xây dựng trên đó lại hoàn toàn linh hoạt. Tính cách là thứ lớn lên cùng với nhận thức, được bồi đắp qua những trải nghiệm sống, và đặc biệt là qua sự đồng hành thấu cảm của gia đình.

Theo Tiến sĩ Cloninger, một "ngôi nhà" tính cách vững chãi được cấu thành từ 3 trụ cột. Hãy cùng Susan khám phá xem chúng là gì và làm sao để mẹ làm "kiến trúc sư trưởng" hỗ trợ con nhé:

A. Tự định hướng (Self-directedness) – "Vị thuyền trưởng cầm lái"

Đây là khả năng con tự nhận thức được mình là ai, tự chịu trách nhiệm cho hành vi của mình, biết đặt ra mục tiêu và nỗ lực đạt được nó thay vì đổ lỗi cho hoàn cảnh. Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, Vỏ não trước trán (nơi xử lý logic) đang dần hoàn thiện sẽ giúp con phát triển trụ cột này.

👉 Góc nhìn từ Emotion Station: Mẹ giúp con rèn luyện "Tự định hướng" không phải bằng cách dọn sẵn đường cho con đi, mà bằng cách trao quyền (empowerment). Ví dụ, nếu con có khí chất bẩm sinh là Tìm kiếm sự mới mẻ (dễ bốc đồng, cả thèm chóng chán), mẹ đừng vội cấm đoán con thử nghiệm. Hãy dạy con cách tự lên kế hoạch và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Khi con được trao quyền, sự "bốc đồng" bẩm sinh sẽ được mài giũa thành tư duy sáng tạo và lòng can đảm của một nhà khởi nghiệp tương lai.

(Mẹ hãy tham khảo thêm bài viết: Nghệ thuật buông bỏ quyền kiểm soát và trao quyền cho con tuổi teen, để có các bước thực hành cụ thể).

B. Sự hợp tác (Cooperativeness) – "Chiếc cầu nối những hòn đảo"

Đây là lòng khoan dung, sự thấu cảm, khả năng chấp nhận sự khác biệt và sống hòa hợp với những người xung quanh. Một người có "Sự hợp tác" cao sẽ không nhìn thế giới như một chiến trường để cạnh tranh, mà như một cộng đồng để gắn kết.

👉 Góc nhìn từ Emotion Station: Để giúp con xây dựng trụ cột này, bản thân chúng ta phải làm gương về sự không phán xét. Nếu con có khí chất Né tránh tổn hại (nhút nhát, khép kín), mẹ đừng cố ép con phải hoạt ngôn hay quảng giao như người khác. Thay vào đó, hãy hướng dẫn con dùng chính sự nhạy cảm bẩm sinh ấy để trở thành một người biết lắng nghe và đồng cảm sâu sắc. Con có thể không phải là tâm điểm của đám đông, nhưng con hoàn toàn có thể là một người bạn tri kỷ đáng tin cậy. Đó chính là đỉnh cao của sự hợp tác!

C. Tự siêu việt (Self-transcendence) – "Chiếc rễ cây chạm tới lòng đất mẹ"

Đây có lẽ là khía cạnh tuyệt đẹp nhất trong nghiên cứu của Cloninger. Tự siêu việt là khả năng con người vượt thoát khỏi cái "tôi" cá nhân ích kỷ để cảm nhận sự kết nối với một bức tranh lớn lao hơn – có thể là thiên nhiên, vũ trụ, nghệ thuật, hay các giá trị tinh thần, tâm linh sâu sắc.

👉 Góc nhìn từ Emotion Station: Trong hành trình Khai vấn Tỉnh thức, "Tự siêu việt" chính là trạng thái con biết buông bỏ (Letting go) những nỗi sợ hãi hay ham muốn nhất thời để chìm đắm vào giây phút hiện tại. Susan thường quan sát Tom nhà mình khi con đắm chìm hàng giờ liền bên những mô hình 3D. Trong những khoảnh khắc ấy, con chạm tới trạng thái "Flow" (Dòng chảy) – con quên đi thời gian, quên đi những lo âu của tuổi mới lớn để hòa mình trọn vẹn vào nghệ thuật. Mẹ hãy tôn trọng và nuôi dưỡng những đam mê lành mạnh của con, dù đó là hội họa, âm nhạc, trồng cây hay tình nguyện. Chính những khoảnh khắc quên mình ấy sẽ tưới tắm cho tâm hồn con sự bình an sâu thẳm.

(Mẹ có thể đọc thêm về khái niệm này qua bài viết: Trạng thái Dòng chảy (Flow) - Liều thuốc chữa lành những âu lo tuổi teen, nhé).

Đây chính là phần mang lại cho chúng ta nhiều hy vọng nhất! Nếu khí chất là "móng nhà", thì tính cách là "nội thất" mà con đang từng ngày sắp xếp lại trong suốt những năm tháng tuổi teen đầy biến động. Thay vì cố gắng thay đổi sự nhút nhát hay bốc đồng bẩm sinh (khí chất) của con – điều thường dẫn đến những cuộc chiến không hồi kết – mẹ hãy trở thành người đồng hành giúp con tự thiết kế nên những "nội thất" vững chãi như sự tự lập và lòng trắc ẩn (tính cách). Một môi trường gia đình bao dung, không phán xét chính là chất xúc tác tuyệt vời nhất cho quá trình này. (Mẹ hãy đọc thêm bài viết: Kiến tạo không gian an toàn để con tự do phát triển tính cách, để tìm hiểu thêm các bước thực hành cụ thể).

Tủ sách khuyên đọc:

Để đi sâu hơn vào tư tưởng của chuyên gia này, Susan đặc biệt giới thiệu đến các mẹ cuốn sách tâm huyết nhất của ông:

"Feeling Good: The Science of Well-Being" (Tạm dịch: Cảm nhận sự tốt lành: Khoa học về sự an lạc) - Tác giả: C. Robert Cloninger.
- Giá trị cuốn sách: Đây là một tác phẩm tuyệt đẹp kết hợp giữa di truyền học, tâm lý học và triết học tinh thần, giúp chúng ta hiểu cách nuôi dưỡng một đời sống nội tâm an tĩnh, hạnh phúc đích thực dựa trên nền tảng khoa học vững chắc thay vì những lý thuyết sáo rỗng.

Hy vọng góc nhìn của Tiến sĩ Cloninger sẽ giúp các mẹ thở phào nhẹ nhõm và nhìn đứa trẻ tuổi teen nhà mình bằng một ánh mắt dịu dàng hơn. Hành trình này không hề dễ dàng, nhưng chúng ta luôn có nhau ở đây!

Các tài liệu, trích dẫn và hình ảnh trong Thư viện này thuộc bản quyền của các tác giả gốc và được Emotion Station chia sẻ hoàn toàn vì mục đích giáo dục, cung cấp thông tin phi thương mại. Nếu có bất kỳ vấn đề nào liên quan đến bản quyền, xin vui lòng liên hệ trực tiếp với Susan.

Xem thêm:

https://youtu.be/LMpLHc4Y7ws