Tại sao càng cấm, con càng “lì”? – Khi kỹ năng của con đang… bị lag

(Một bài viết dành cho những ba mẹ đã quá quen với cảnh “rút Wi-Fi – đóng cửa – chiến tranh lạnh”)

11 giờ đêm. Con vẫn cắm cúi trước màn hình. Ba mẹ đã nhắc ba lần, giọng bắt đầu cao hơn. Và rồi… rút dây mạng.

Cửa phòng đóng sầm. Con hét lên. Sáng hôm sau, cả nhà im lặng như có chiến tranh lạnh.

Nếu bạn từng thở dài:

“Càng cấm nó càng lì!”

Bài viết này không để trách bạn. Mà để giúp bạn nhìn lại chuyện này dưới một lăng kính khác – nhẹ hơn, công bằng hơn cho cả hai bên.

Câu hỏi dừng 3 giây:

Khi rút dây mạng, điều bạn mong nhất là con hiểu – hay con sợ?

“Plan A” – khi quyền lực tạo ra phản kháng

Theo Dr. Ross Greene* cách phản ứng quen thuộc của nhiều ba mẹ được gọi tên là Plan A - Dùng quyền lực để áp đặt– Cấm– Tịch thu– Quát tháo

Plan A có thể chấm dứt hành vi ngay lúc đó, nhưng lại tạo ra một hệ quả rất dài:

• Con không học được cách tự kiểm soát

• Con chỉ học cách đối phó

• Và mối quan hệ thì… rạn dần

Ba mẹ trở thành cảnh sát. Con trở thành “tội phạm chuyên nghiệp”: chơi lén, nói dối, giấu máy.

Câu hỏi dừng 3 giây:

Bạn muốn con tắt máy vì hiểu hay vì sợ?

Trẻ không hư – trẻ đang thiếu kỹ năng bị trễ (Lagging Skills)

Một câu nói rất nổi tiếng của Tiến sĩ Ross Greene là:

“Kids do well if they can.”(Trẻ sẽ làm tốt nếu chúng có thể.) 

Vấn đề là: nhiều khi con không thể – chứ không phải không muốn.

“Lag” là gì?

Nếu bạn từng chơi game hoặc dùng máy tính chậm, bạn sẽ hiểu:

• Bấm chuột

• Máy đứng hình

• Vòng tròn loading quay mãi

Não con cũng vậy.

Khi con đang chơi game:

• Dopamine cao

• Não ở trạng thái hào hứng – kích thích

Khi ba mẹ đột ngột yêu cầu:

“Tắt máy – đi làm bài!”

Não con cần một kỹ năng rất quan trọng: Chuyển đổi trạng thái nhận thức (Shifting Cognitive Set)

Nhưng với nhiều trẻ, kỹ năng này đang bị trễ – bị lag.

Kết quả:

• Con chưa kịp “chuyển số”

• Não treo

• Và sự bùng nổ xảy ra: hét, đập bàn, chống đối

Không phải vì con hỗn. Mà vì não con đang… loading.

Câu hỏi dừng 3 giây:

Nếu máy tính của bạn bị lag, bạn có đập nó không – hay bạn đợi nó tải xong?

Vì sao hình phạt không dạy được kỹ năng?

Ba mẹ thường lập luận:

“Làm sai thì phải chịu hậu quả (consequences).”

Nhưng hãy thử so sánh:

• Con không biết giải Toán → ta dạy cách giải

• Con không tắt được game → ta trừng phạt

Điều gì đang thiếu ở vế thứ hai?

Dạy kỹ năng.

Hình phạt:

• không giúp não con học cách chuyển trạng thái

• không giúp con hiểu mình cần làm gì khác lần sau

• chỉ làm con sợ – giận – xa ba mẹ hơn

Câu hỏi dừng 3 giây:

Bạn đang muốn sửa hành vi hay giúp con phát triển kỹ năng?

Cái giá thật sự của Plan A: mối quan hệ

Ba mẹ thường xây lên một bức tường bằng những viên gạch mang tên:

• “Cấm đoán”

• “Tịch thu”

• “Quát tháo”

Mỗi lần dùng Plan A, bức tường lại cao thêm một chút.

Và khi mối quan hệ bị tổn thương:

• Con không còn muốn hợp tác

• Con không muốn nghe

• Con không muốn chia sẻ

Trong khi điều ba mẹ mong nhất là: Con tự giác.

Câu hỏi dừng 3 giây:

Bạn có thể kiểm soát con đến năm 18 tuổi – hay bạn cần con học cách tự kiểm soát?

Từ “cai ngục” sang “thám tử” – một lời mời khác

Susan muốn khép lại bài viết này bằng một sự chuyển vai rất thú vị:

👉 Bỏ Plan A – trở thành “Thám tử” thay vì “Cai ngục”.

Không phải để:

• truy lùng

• bắt lỗi

Mà để điều tra một câu hỏi quan trọng hơn:

“Tại sao não con lại bị lag trong tình huống này?”

Đây chính là bước đầu của Plan B – Kế hoạch hợp tác (nơi ba mẹ và con cùng tìm giải pháp, thay vì đối đầu).

Nhưng điều đó sẽ được mở ra ở bài tiếp theo.

Đừng rút dây mạng, hãy nối lại dây cảm xúc

Càng cấm, con càng phản khángkhông hẳn vì con hư, mà vì một vài kỹ năng của con đang phát triển chậm hơn một nhịp.

Trong những lúc ấy, điều con cần không phải là thêm hình phạt, mà là một người lớn đủ vững để ở lại cùng con:

• bình tĩnh để không đẩy căng thẳng đi xa hơn

• tò mò để hiểu điều gì đang thật sự diễn ra trong não con

• và kiên nhẫn để giúp con học cách chuyển trạng thái, từng chút một

Và đôi khi, trước khi nghĩ đến việc “ngắt” hay “kết nối” công nghệ, điều cần được nối lại trước tiênchính là sợi dây kết nối an toàn giữa ba mẹ và con.

---

Góc dành cho cha mẹ

Reflection Question

Khi con chống đối, tôi đang nhìn thấy một đứa trẻ lì lợm hay một bộ não đang bị lag?

Daily Practice

Trong tuần này, chọn một tình huống hay gây căng thẳng và thử tạm không dùng Plan A, chỉ quan sát và ghi nhận: con khó ở điểm nào?

Today’s Affirmation

“Con tôi không cố tình làm khó tôi. Con tôi đang cần được dạy kỹ năng.”

Xem thêm:

---

Ghi chú: 

* Dr. Ross Greene là nhà tâm lý học lâm sàng, người khởi xướng phương pháp Collaborative and Proactive Solutions (CPS) – một cách tiếp cận nuôi dạy và giáo dục trẻ dựa trên hợp tác, thay vì trừng phạt.

Ông là tác giả của hai cuốn sách nổi tiếng The Explosive Child và Lost at School, tập trung lý giải vì sao trẻ gặp khó khăn trong hành vi và học tập không phải vì “cố tình”, mà vì các kỹ năng phát triển chưa kịp.

Dr. Greene từng giảng dạy hơn 20 năm tại Harvard Medical School, và hiện là nhà sáng lập tổ chức phi lợi nhuận Lives in the Balance, nơi cung cấp miễn phí nhiều tài nguyên thực hành về mô hình CPS cho phụ huynh và nhà giáo dục trên toàn thế giới.