Đừng làm “Thẩm phán” – Hãy làm “Thám tử”

(Công thức Plan B giúp cha mẹ hiểu con thay vì đối đầu)

Phiên tòa quen thuộc trong nhiều gia đình Việt

“Con chơi game quá giờ rồi!”

“Đưa điện thoại đây!”

“Không nói nhiều nữa!”

Nếu mỗi lần con vi phạm là trong nhà lại mở ra một “phiên tòa gia đình”, với ba mẹ là thẩm phán cầm búa, con là bị cáo cúi đầu (hoặc lơ đãng)… thì rất có thể, chúng ta đang dùng Plan A – kiểm soát & trừng phạt.

Nhưng theo Dr. Ross Greene, Plan A chỉ khiến hành vi tạm dừng, chứ không giải quyết được gốc rễ vấn đề.

Plan B mời ba mẹ bước vào một vai khác

• không phán xét, mà tò mò.

• không kết tội, mà điều tra.

Câu hỏi dừng 3 giây:

Khi con làm sai, bạn muốn con sợ hay hiểu chính mình?

Đừng làm “Thẩm phán” – Hãy làm “Thám tử”

Plan B là gì? – Từ quyền lực sang hợp tác

Plan B (Collaborative & Proactive Solutions) không hỏi:

❌ “Ai đúng – ai sai?”

Mà hỏi:

✅ “Điều gì đang khiến con không thể làm tốt hơn?”

Plan B không cần Thẩm phán. Plan B cần một Thám tử.

Bởi vì: Con không phải tội phạm. Con là nhân chứng duy nhất biết chuyện gì đang diễn ra trong não mình.

Bước 1 của Plan B – Bước Thấu cảm (Empathy Step)

Đây là bước khó nhất với rất nhiều ba mẹ. Vì nó yêu cầu ta tạm gác lời khuyên, dẹp bài giảng, cất cái búa phán xét đi.

❌ Cách hỏi dễ gây “bật chế độ phòng thủ”

“Tại sao con chơi game muộn thế? - Con không biết mai đi học à?”

Nghe giống câu hỏi, nhưng với con, đó là lời buộc tội.

✅ Cách hỏi của “Thám tử Plan B”

Công thức rất đơn giản:

“Bố/mẹ để ý thấy…” + “Có chuyện gì thế?”

Ví dụ:

• “Bố để ý thấy dạo này con hay chơi game muộn hơn. Có chuyện gì đang xảy ra không con?”

• “Mẹ thấy con khó tắt máy mỗi tối. Có điều gì làm con khó chịu à?”

Giọng nói lúc này cần:

• trung lập

• tò mò

• không phán xét

👉 Mục tiêu không phải là sửa con, mà là thu thập thông tin.

Câu hỏi dừng 3 giây:

Lần gần nhất bạn hỏi con chỉ để hiểu, không để sửa, là khi nào?

Kỹ thuật “Khoan thăm dò” – Đi sâu hơn câu trả lời đầu tiên

Khi con trả lời:

• “Tại con thích.”

• “Tại bạn con đang chơi.”

Đừng vội giảng đạo lý. Đó mới chỉ là lớp đất bề mặt.

Plan B mời ba mẹ khoan sâu hơn – bằng lắng nghe phản hồi:

• “À, ra là vậy…”

• “Bố/mẹ chưa hiểu lắm đoạn này, con nói thêm chút được không?”

• “Rồi chuyện gì nữa xảy ra?”

Khoan sâu dần, ba mẹ có thể chạm tới lớp gốc rễ:

• con sợ bị bạn bè bỏ rơi

• con khó chuyển từ trạng thái hưng phấn sang buồn chán

• con không biết kết thúc cuộc chơi thế nào cho “đỡ mất mặt”

👉 Đó mới là vấn đề thật.

Như Ross Greene nói:

“Nếu bạn đang giải quyết vấn đề ngay lúc này, có thể bạn đang làm sai. Nhiệm vụ của bạn lúc này là hiểu vấn đề đã.”

“Chơi game quá giờ” chỉ là triệu chứng

Plan A thường tập trung vào: hành vi nhìn thấy được (chơi game, cãi lời, không tắt máy).

Nhưng Plan B giúp ba mẹ nhìn ra: vấn đề chưa được giải quyết (Unsolved Problem) nằm phía sau hành vi đó.

Ví dụ:

• Không phải “con nghiện game”

• Mà là “con gặp khó khăn khi chuyển trạng thái”

• Hoặc “con không có tiếng nói trong nhóm bạn”

Khi ba mẹ chỉ xử lý triệu chứng, “bệnh” sẽ tái phát. Khi ba mẹ chạm tới gốc rễ, con mới có cơ hội học kỹ năng còn thiếu.

Câu hỏi dừng 3 giây:

Bạn đang sửa cái máy – hay đang tìm hiểu bộ não của con?

Ngưng phán xét, bắt đầu tò mò

Plan B không khiến con “ngoan” ngay lập tức.Nhưng nó tạo ra một điều quý giá hơn:👉 sự hợp tác.

Khi ba mẹ cất cái búa thẩm phán đi,đeo lên mình chiếc kính lúp của một thám tử,con sẽ dần cảm nhận được:

“Ba mẹ không ở đây để kết tội mình.Ba mẹ ở đây để hiểu mình.”

Và chính trong không gian an toàn ấy,những giải pháp bền vững mới có thể được mở ra.

---

Góc thực hành

Reflection Question

Khi con làm sai, tôi thường phản xạ như thẩm phán hay thám tử?

Daily Practice

Chọn một thời điểm con đang thoải mái (không phải lúc căng thẳng) và thử một câu duy nhất:

“Bố/Mẹ để ý thấy… Có chuyện gì thế?”

Chỉ nghe – không sửa – không giảng.

Today’s Affirmation

“Tôi không cần hiểu con ngay. Tôi chỉ cần tò mò đủ lâu.”

Xem thêm: